Dark: Zaman döngüsü ve determinizm

Zaman yolculuğu hikâyelerinin çoğu bir soruyla başlar: geçmişi değiştirebilir miyiz? Dark bu soruyu sorar, ama cevabı seyirciye bir ders gibi değil bir kapan gibi sunar. Baran bo Odar ve Jantje Friese’nin yarattığı Alman yapımı dizi, 1 Aralık 2017’de Netflix’te yayımlandı ve Vikipedi’ye göre platformun ilk Almanca orijinal dizisidir. Üç sezonda 26 bölüm (10, 8 ve 8) sürdü; son sezon 27 Haziran 2020’de geldi. Bu yazının savı şu: Dark’ın asıl konusu zaman yolculuğunun mekaniği değil, bir insanın kendi geçmişinin içinde özgür olup olmadığıdır.

Aşağıda dizinin sonuna dair ayrıntılar var.

Winden: kapalı bir kasaba, kapalı bir döngü

Dizi, kurgusal Winden kasabasında geçer. Dört ailenin birkaç kuşağı boyunca iç içe geçen hikâyesi, çocukların ortadan kaybolmasıyla başlar. Zaman yolculuğu, kasabadaki nükleer santralin altındaki mağara sisteminde bulunan bir solucan deliği üzerinden gerçekleşir ve Vikipedi’ye göre yalnızca 33 yıllık adımlarla mümkündür. Bu sayı, kurguya bir ritim kazandırır: aynı olaylar yaklaşık üç on yıl arayla yeniden döner, aynı aileler farklı yaşlarda birbirinin karşısına çıkar. Dizi Almanca ve Alman İşaret Dili ile konuşulur.

Küçük bir kasabanın seçilmesi tesadüf değil. Herkesin birbirini tanıdığı, aile bağlarının yoğun olduğu bir yer, geçmişin ağırlığını taşıyan bir mekândır. Nükleer santralin varlığı da dizinin atmosferini belirler: görünmez ama süreklilik gösteren bir tehdit, kasabanın üzerinde asılı duran bir gölge gibidir. Dizi bu kapalılığı bilerek kullanır; kasaba büyük bir evrenin değil, tek bir evin içinde dönen bir hikâyenin sahnesidir.

Döngü bir yapı olarak: değiştirmeye çalışmak, onu sağlamlaştırmak

Dark’ın en belirgin buluşu, zaman yolculuğunu bir kurtuluş aracı olarak değil, bir kader aracı olarak kullanmasıdır. Queen Mary Üniversitesi’nin sanat okulu dergisinde Elinor Holly Jenkins, dizinin özgür iradeyi sorguladığını ve determinist bir dünya sunduğunu savunur. Jenkins’e göre karakterler koşulları değiştirmek için harekete geçer, ama eylemleri yalnızca engellemek istedikleri olayların gerçekleşmesini garanti eder. Her döngüyü kırma girişimi, döngüyü pekiştirir.

Jenkins’in verdiği örnekler bu mantığı açıkça gösterir. Ulrich, çocuk Helge’in ilerideki kaçırma ve cinayetlerdeki rolünü engellemek için onu 1953’te öldürmeye kalkar; Helge hayatta kalır ve yüzündeki ve kulağındaki izin sorumlusunun Ulrich olduğu anlaşılır. Yaşlı Helge 2019’dan 1986’ya giderek genç hâlini farklı davranmaya ikna etmek ister ve bir araba kazasıyla geçmiş eylemlerini önlemeye çalışır; kırk yaşındaki Helge hayatta kalır, ileri yaştaki hâli ölür. Jonas ise döngüyü kapatmaya çalışır; Noah’ın iddiasına göre döngüyü yaratan şey tam olarak budur. Bu üç örnekte ortak olan şey, müdahalenin nedeni mi sonucu mu olduğunun bilinememesidir. Dizinin yaptığı, nedenselliği düz bir çizgiden alıp bir halkaya dönüştürmektir.

Bu yapı, felsefede önyükleme paradoksu (bootstrap paradox) diye bilinen duruma yakındır; Vikipedi de dizinin bu paradoksu öne çıkardığını belirtir. Bir olayın nedeni kendi sonucunun içinde kalıyorsa, “ilk neden” sorusu anlamını yitirir. Dizi bunu soyut bir bulmaca olarak bırakmaz; her karakterin kişisel trajedisine bağlar. Zamanın içinde hareket eden insanlar, gelecekte olacakları bildikleri hâlde onları durduramaz, çünkü bildikleri şey tam olarak durdurmaya çalıştıkları şeyi doğurur.

Biçim ve ton: Yunan trajedisi akrabalığı

Dark, bilimkurgunun gösterişli hâllerinden uzak durur. Kasvetli görüntüler, yavaş ritim ve ağır bir müzik, diziyi bir macera değil bir yas anlatısı gibi kurar. Müziği Ben Frost besteledi; açılış şarkısı Apparat’ın Soap&Skin ile birlikte seslendirdiği “Goodbye”dır. Vikipedi, Indiewire’ın diziyi modern bir bilimkurgu Yunan trajedisi olarak nitelediğini aktarır. Bu tanım, dizinin yapısına uyar: trajedide karakterler kaderlerini tanır ama değiştiremez, izleyici sonucu önceden sezer ve asıl gerilim “ne olacak”tan çok “nasıl kaçınılmaz olacak” üzerinden kurulur.

Bu dil yüzünden Dark’ın karakterleri çoğunlukla çaresiz görünür. Kimi sevgisini korumak, kimi kaybını geri almak için zamana müdahale eder. Motivasyonların hemen hepsi yastan doğar. Dizi bu yüzden soğuk bir mantık oyunundan çok, kayıp karşısındaki insan refleksinin incelemesine dönüşür: kaybı kabullenmek yerine geçmişi düzeltmeye çalışmak, bu dizinin dünyasında hem en insani hem en yıkıcı eğilimdir.

Üçüncü sezon: iki dünya ve bir düğüm

Sonu tartışmak gerekirse, üçüncü sezon dizinin yapısını bir kez daha genişletir. Vikipedi’ye göre bu sezonda paralel bir dünya devreye girer ve olay örgüsü Adam ile Eva adlı karakterler etrafında yoğunlaşır. Final, hem iki dünyanın hem de karakterlerin birbirine dolandığı ayrılmaz bir “düğüm”den söz eder; bu düğümün kökeni iki dünyanın da dışındadır ve karakterlerin eylemleriyle çözülür.

Bu sonun anlamı üzerine iki okuma mümkün. Birincisi, çözümün bir kaçış olmadığını, düğümün ancak onu doğuran koşulların ortadan kalkmasıyla çözülebileceğini söyler: döngü içeriden kırılamaz, ancak kökeni olmayan bir yerden. İkincisi daha incedir: dizi, özgür irade ile determinizm arasındaki karşıtlığın kendisini sorgular. Karakterlerin seçimleri döngüyü sürdürüyor olabilir; ama döngüyü sonlandıran da yine bir seçimdir. Dizi böylece determinizmi mutlak bir hapis olarak değil, bir bağlam olarak sunar: seçim vardır, ama kendi geçmişinden bağımsız değildir. Bu okuma kuşkusuz bir yorumdur; dizinin kendisi bu çelişkiyi tek bir cümleyle çözmez.

Vikipedi’nin derlediği eleştirilere göre final tatmin edici bir kapanış olarak övüldü; Rotten Tomatoes’ta üç sezonun puanları yüzde 90, yüzde 100 ve yüzde 97’dir. Dizi 2018 Grimme-Preis’ini kazandı; ödül Jantje Friese’e (senaryo) ve Baran bo Odar’a (yönetmen) verildi. BBC de diziyi 2021’de 21. yüzyılın en iyi dizileri listesinde 58. sıraya koydu.

Sonuç: kader bir hüküm değil, bir bağlamdır

Dark’ı bir bulmaca olarak izlemek mümkündür; aile ağaçlarını çizmek, tarihleri eşleştirmek ona bambaşka bir zevk katar. Ama dizinin asıl değeri, bulmacanın altındaki insani soruda yatar: bir insan, kendi geçmişinin sonuçlarından kaçabilir mi? Dizinin cevabı kolay değildir. Bir okumaya göre döngü gerçekten kapalıdır, ama kapalılığın içinde bir tür özgürlük kalır: kaybı geri almaya çalışmayı bırakıp onu kabullenebilme özgürlüğü. Winden bu yüzden bir bilimkurgu mekânı olmanın ötesinde, kaderle yüzleşmenin bir benzetmesidir.