Bauman ve akışkan modernite: Sağlam olan her şey buharlaşırken

Bir toplumu anlatmak için seçilen metafor, çoğu zaman o toplumun neyi önemsediğini de gösterir. Zygmunt Bauman’ın seçtiği metafor akışkanlıktı: katı cisimler biçimini korur, sıvılar ise içine konuldukları kabın şeklini alır ve hiçbir şeklin kalıcı olmasına izin vermez. Bauman, 2000 yılında Polity’den çıkan Liquid Modernity kitabında modern dünyayı bu sözcükle tarif etti. Türkçede kitap Akışkan Modernite adıyla Can Yayınları’ndan okunuyor. Bu yazının savı şu: akışkan modernite, bir çağın kesin tarifi olmaktan çok, günlük hayattaki istikrarsızlık hissini adlandıran verimli bir okuma biçimidir; gücü de sınırı da metafor olmasındadır.

Kitabın ana düşüncesi: ağır modernite, hafif modernite

Yayıncının açıklamasına göre Bauman, modernitenin katı ve donanım odaklı bir evreden daha hafif, akışkan ve yazılım tabanlı bir evreye geçtiğini, bu geçişin insan hayatının her yönünü dönüştürdüğünü savunur. Kitabın Türkçe baskısının tanıtımı da ağır, katı moderniteyle hafif, akışkan modernite arasındaki karşıtlığı öne çıkarır. Yayıncının ifadesiyle hayatımızı biçimlendiren küresel sistemler artık uzak ve ulaşılması zordur, kişisel ve siyasal hayatın yakın çevresi ise gevşek bir yapıya sahiptir.

Vikipedi’nin özetine göre Bauman bu kavramı, gelişmiş toplumların postmodernite adı verilen yeni bir dönemde değil, modernitenin kaotik bir devamında yaşadığını söylemek için ortaya atar; benzer bir görüşün Lash, Beck ve Giddens tarafından da paylaşıldığı aktarılır. Yani Bauman moderniteyi bitirmez, ona yeni bir hâl verir. Aynı kaynağa göre bu geçiş kalıcı toplumsal biçimlerin giderek aşınması ve geçici bağlılıkların öne çıkması olarak anlatılır. Bu ayrım önemlidir, çünkü sorun eski değerlerin yitmesinden çok, yeni biçimlerin kalıcı olamamasıdır.

Kitap, yayıncının tanımıyla beş temel kavramı ele alır: özgürleşme, bireysellik, zaman ve mekân, iş ve topluluk. Bu kavramların her biri, katı dönemden akışkan döneme geçerken anlam değiştirmiştir. Bauman’ın akışkan temalı sonraki kitapları da aynı hattı sürdürür: Liquid Love (2003), Liquid Life (2005), Liquid Fear (2006), Liquid Times (2006), Liquid Surveillance (2012, David Lyon ile) ve Liquid Evil (2016, Leonidas Donskis ile).

Çalışma: kalıcılıktan esnekliğe

İş hayatı, metaforun en kolay izlenebildiği alandır. Katı modernitede bir meslek, çoğu zaman bir ömür boyu sürecek bir kimlik ve bir bağlılık demekti. Akışkan modernitede ise Vikipedi’nin tarif ettiği gibi göçebe bireyler yer, iş, eş ve değerleri değiştirir. Bugün kısa süreli sözleşmeler, proje bazlı çalışma, serbest çalışma ve platform ekonomisi bu eğilimin tanıdık yüzleridir. Kariyer artık tek bir merdiven değil, sürekli yeniden yapılandırılan bir portföy gibi anlatılıyor. Okurun kendi çevresinde de bu dili tanıması kolaydır: esneklik, uyum ve yeniden eğitim, bir tür erdem gibi sunulur.

Bu esnekliğin iki yüzü vardır. Bir yanda özgürlük: tek bir kuruma ve tek bir role mahkûm olmamak. Öte yanda güvencesizlik. Vikipedi, Bauman’ın bu gerilimi vurguladığını belirtir: geleneksel ağlardan kurtulan göçebe birey, aynı zamanda o ağların sağladığı desteğin dışında kalır. Yani akışkanlığın bedelini çoğunlukla bireyin kendisi öder; sistemin gevşekliği, onun omuzlarındaki yükü ağırlaştırır.

İlişkiler ve kimlik: seçmenin yükü

İlişkilerde aynı mantık işler. Bağlılık geri alınabilir olduğunda, ilişkinin ne zaman bittiği her an sorulabilir hâle gelir. Bugün çevrimiçi tanışma uygulamalarında “daha iyisi” olasılığının hep açık kalması, bu hâlin pratik bir örneği gibi okunabilir. Bir arkadaşlığın ya da ilişkinin sürmesi, bir önceki dönemde sosyal çevrenin dayattığı bir şeyken, şimdi her gün yeniden verilen bir karara dönüşür.

Kimlik için de benzer bir kayma söz konusu. Vikipedi’ye göre topluluğun daha önce atadığı özellikler artık bireyin kendisi tarafından atanır ve değişebilir; bu da insanlarda kimliklerine ve toplumdaki yerlerine dair bir güvensizlik yaratır. Birey, geleneksel kalıpların yerini alan kendi seçtiği kalıplar için yeni bir sorumluluk yükü taşır. Sosyal medya profillerini sürekli güncelleme, kendini bir marka gibi yönetme baskısı ve her an yeniden icat edilebilir olma beklentisi, bu yükün güncel biçimleri sayılabilir. Burada dikkat edilmesi gereken nokta şudur: Bauman bunu bir ahlaki çöküş olarak değil, yapısal bir değişimin sonucu olarak okur; sorun bireylerin zayıflığı değil, onlara yüklenen seçme zorunluluğudur.

Metaforun gücü ve sınırı

Akışkan modernite kavramının gücü, geniş bir deneyimi tek bir imgede toplayabilmesidir. Bu da onu öğretici ve tartışmaya açık kılar. Ama sınırı da aynı yerdedir. Bu bir okumadır, dolayısıyla eleştiri de bir okumadır: metafor ölçülebilir bir tez değildir. Hangi alanda ne kadar akışkanlaşma olduğu, hangi toplumsal gruplar için hangi hızla olduğu kitabın ana derdi değildir. Bauman geniş bir hat çizer; ayrıntılar, yani hangi mesleklerin gerçekten esnekleştiği ya da kimlerin hâlâ katı yapılar içinde yaşadığı, ayrıca tartışılmalıdır. Türkiye’ye uygulandığında da aynı soru geçerlidir: bu ülkede akışkanlık ile katılığın hangi alanlarda, hangi toplumsal kesimler için nasıl bir karışım oluşturduğu, bir metaforla değil ancak saha araştırmalarıyla görülebilir. Bu bir çürütme değil, kavramın her bağlamda aynı hızla işlemediğini hatırlatan bir uyarıdır.

İkinci bir sınır, “çözülme” imgesinin her şeyi aynı biçimde kuşatmasıdır. Vikipedi’deki madde, bu dönüşümü neredeyse geri döndürülemez bir biçimde tarif eder; oysa toplumlar yeni katılıklar da üretir. Bu bir eleştiri olarak öne sürülüyor değil, sorulması gereken bir sorudur: akışkanlık gerçekten evrensel mi, yoksa bazı kesimlerin ayrıcalığı mı?

Bauman kimdi?

Bauman 19 Kasım 1925’te Polonya’da doğdu, 9 Ocak 2017’de Leeds’te öldü. Varşova Üniversitesi’nde ders verdi; 1968’de Varşova’daki kürsüsünü kaybetti ve ülkeden ayrılmak için Polonya vatandaşlığından çıktı. Daha sonra Leeds Üniversitesi’nde sosyoloji kürsüsünü aldı. 1989’da Cornell University Press’ten çıkan Modernity and the Holocaust adlı kitabında Holokost’u modernitenin bürokratik akılcılık ve araçsal akıl gibi özellikleriyle ilişkilendirmişti. Akışkan modernite çalışmaları, bu uzun modernite eleştirisinin sonraki bir halkası olarak okunabilir.

Sonuç

Bauman’ın metaforu, bir çağı tanımlamaktan çok, bir hissi adlandırır: hiçbir şeyin kalıcı olmayacağı, her şeyin yeniden ayarlanabilir olduğu duygusu. Bu duygunun iş, ilişki ve kimlik alanındaki karşılıklarını görmek, metaforu gündelik hayata taşımanın en verimli yoludur. Ama metaforu bir kanıt yerine bir mercek olarak tutmak, hem ona haksızlık etmemeyi hem de kendi bağlamımızın ayrıntılarına bakmayı mümkün kılar.